सदासावली

http://www.esakal.com/saptarang/marathi-feature-saptaranga-gulab-bisen-105163

##  झाडीपट्टि आणि शिंगाडा  ## झाडीपट्टि...... महाराष्ट्राच्या पूर्व टोकावरील भंडारा , गोंदिया , चंद्रपूर आणि गडचिरोली या चार जिल्ह्यांसह नागपूरचा काहि भाग निसर्गाने समृद्ध असा हा भाग. वनसंपदेने नटलला हा भाग तलावांच्या विपुलतेमुळे  " तलावांचा प्रदेश " म्हणून ओळखला जातो. या तलावांमध्ये शिंगाड्याची शेती केली जाते. झाडीपट्टित दिवाळीपासून महिनाभर  " मंडई " हा खास उत्सव साजरा केला जातो. कष्टकर्‍यांचा श्रमपरिहार होवून त्यांच्यात कष्ट करण्याची नविन उर्जा निर्माण व्हावी हा त्यामागचा हेतु. या मंडईमध्ये झाडीपट्टितील लोककलांचा जनु मेळाच भरतो. महिना दोन महिने गावागावात दंडार , जलसा , नाटक , तमाशा , नौटंकी ड्रामा या कार्यक्रमांची रेलचेल सुरू असते. मंडईनिमित्त गावे पाहुण्यापयांच्या गर्दिने फुलुन जातात. माहेरवासिन मुली आपल्या जुन्या आठवणींना उजाळा देत माहेरी काहिकाळ माहेरपण जगतात. याच मंडईमध्ये खवय्यांच्या नजरा आपसुकच एका पदार्थाकडे वळतात. तो म्हणजे शिंगाडा. मंडईमध्ये शिंगाडा न खाणारा व्यक्ती शोधुनहि सापडणार नाही अशी या भागात शिंगाड्याची ख्याती आहे. चवीला गोडसर लागणारा काळ्या फोलाख...

समय को फेरा ( बोलो पोवारी , बाचो पोवारी , लिखो पोवारी ) " देखो , जमानो केतरो बदल गयेव." असो एक बुजरूक अादमी आपल् बुजरूक संगीला असो कवतान् आपन देखजन , पर आता येव जमानो एतरो जोरलक परायरयीसे का आमर् सारक् जवान माणूसलाबी वर्‍यासारको कवनो पळसे. रोजक् रोज जमानो बळ्  तेजीलक बदलत रयेलक पयले तीस च्यालीस सालमा एकान चीज बदलशान नवी चीज देखनला मिल्. आतात् अजकी चीज मयनाभरमाच पूरानी होयजासे. जसो अजको पेपर सकारी पुरानो होयजासे यतरो तेजीलक जमानो बदल रयीसे. आता आपल् घरक् टिवीकोच देखोना , एक जमानो असो होतो का गावमा एक दुयच कारी - पांडरी टिवी रवत अना वय देखनला पूरो गाव एकजाग् आपला कामधंदा सोळशान जमा होय. कार् पांडर् टिवीक् बाद कलर टिवी आवनला थोळो जमानो लगेव. पर आता घरघरमा कलर टिवी आयी. वोक्ंलक बत्तीस इंचीकी एल. इ. डी. टिवी देखनला बेठारका दुयच्यार लोकबी नयी आवत. पयले टिवीवालो घर् सनवार् ईतवार् यात्रा भर् . टिवीवालोघरकी सपरी दुयदिवस सरायी नोहती रवत. आता बुलायशानबी कोणी टिवी देखन घर् नयी आव्. आमर् गावमा जब् टिवीको आगमन भयेव तब् आमी दुय च्यार सालका रया रवज्. तब् टिवीवालं घर् जत्रा भर्. टिवीवाल् कायी...

 काव काव काव !!!!!!!!!!!!!!!!!!!! रात्रीचे साडेनऊ वाजले होते. रात्रीचे जेवण आटोपून झोपण्यासाठी मी बेड आवरला. स्वयंपाक खोलीत सौ. ची आवराआवर सुरू होती. चिरंजीवही आपल्या बालक्रिडेत व्यस्त होते. कदाचीत माझ्यासोबत चिरंजीवांनाही झोपेची चाहुल लागली असावी. त्यामुळे तेही काहीसे आवराआवर करताना मला दिसले. झोपी जाण्यापूर्वी थोडं वाचलं तर झोप कधी येते हे कळतही नाही. काॅलेजला असताना रात्री जेवून वाचायला बसलंकी डुलकीवर डुलकी यायची. त्याचीच पुनरावृत्ती करायचे मी ठरवले होते. पुस्तकांच्या गठ्ठ्यातून एक पुस्तक काढुन मी वाचायला लागलो. चिरंजीवही कसल्याशा कामात व्यस्त होते. मला वाचताना बघुन म्हणाले ,  " पप्पा , कोणतं पुस्तक वाचताय ? " " सम्राट अशोक " मी वाचतच म्हणालो. " पप्पा , तुमचं पुस्तक ठेवा. माझं पुस्तक वाचुन दाखवा. "  माझ्या हातात त्यांचं एक पुस्तक देत चिरंजीवांनी फर्मान सोडलं. चिरंजीवांचं फर्मान म्हटल्यावर मी माझं पुस्तक बाजुला ठेवून त्यांनी दिलेलं गोष्टिचं पुस्तक वाचायला लागलो. तर चिरंजीव परत फर्मान सोडल्याच्या तोर्‍यात म्हणाले ,  " पप्पा , मला पुस्तकातली गोष्ट सां...

मूल्यांची रूजवण मुलांचे शालेय वय संस्कारक्षम असते. अशा वयात मुलांत शालेय जिवनात नैतिक मूल्यांची रूजवण करणे गरजेचे असते. वर्गाध्यापणात मूल्यांच्या अनुसंगाने घडणार्‍या प्रसंगावेळी मुलांशी चर्चा करणे उपयुक्त ठरते. परवा अशिच एक चर्चा वर्गात चालली होती. चर्चेचा विषय होता , " चांगल्या आणि वाईट सवयी ". या विषयावर मुले हळुहळु बोलती झाली. मुलांनी सुरूवातीला मानवी स्वभावाप्रमाणे वाईट सवयी सांगायला सुरूवात केली. माणसाला वाईट लवकर आणि चांगलं उशिरा दिसतं. कुणी म्हणालं , " मी घरच्यांना शिव्या देतो " तर कुणी " मी रस्त्याने येता जाता कुत्र्यांना दगड मारतो." काही वाईट सवई ह्या सर्वांच्या सारख्या होत्या. सर्वांनी प्रामाणिकपणे आपल्या वाईट सवयींवर चर्चा केली. बराचवेळ चर्चा झाल्यावर प्रत्येकाला चांगल्या आणि वाईट सवयी वहित लिहुन काढायला सांगितलं.  मुलांनी लिहुन काढलेल्या त्यांना असलेल्या काही चांगल्या सवयी...... १) दररोज वेळेवर शाळेत जाणे २) अभ्यास वेळेवर करणे ३) शाळेतून घरी गेल्यावर हातपाय धुणे ४) सकाळी लवकर उठणे ५) म्हैसीला पाणी दाखवणे ६) सुट्टिच्या दिवशी शेतात जाणे ७) पुस्तक...

बिना शिक्षण... एक जमानो होतो , ज्यान घरको माणूस घरच रये येकी काळजी लेयीजात होती. घरकी किसानी करनला घरको सिकेव लिखेव टुरा घरच रव्. असा केतराकजन रयेत जिनला घरकी कास्तकारी कोण करे ? येन् एकच सवालन् घरक् बाहेर नयी जान देयीस. डिवटीपर लगन येतरो शिक्षण लेयस्यान , डिवटीको घर् बुलावा आयस्यानबी घर् रवनेवाला एक जमानोमा बहुसंख्यालक भेटत. पोट भरनसाठी रोजी रोटी घरक् घरच , गावक् गावमाच मिलावनसाठी प्रयास करे जात होतो. पर जमानो बदलेव तसो समाजबी बदलन बसेव. सरप जसो कोस टाकस्यान नविन रूप लेसे तसो नवो रूप लेनको वू प्रयास करन बसेव. पयले ज्याहान डिवटीसाठी लोक घर सोळनला मंग् पुळ् देखत वय , आपल् टुरूपोटुनला स्याळा सिकावनसाठी बाहेर पटावन बस्या. डिवटीत् दुनियामा कहींबी लगनदेव जिल्हा , राज्य , देश , विदेश कहींबी जानला नविन पिढी आता मंग् पुळ् नही देख् .  येव सामाजिक बदल काही सहज भयेव असो नही. येक् मंगंबी मोठो कारण से. जेन् जमानोमा घरबसे डिवटीको बुलावा आव् . वोन् जमानोमा डिवटीपर लगनेवाला पैसा पानीलक मजबूत होन बस्या. अना कास्तकारीवाला मंग् पळनबस्या तबंपासून समाजका डोरा खुलन बस्या. धिरू धिरू शिक्षणसंग् डिवटीकी प्...

तुमरी - आमरी पोवारी बोली ÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷÷ कोणतीबी भाषा ओक् बोलीभाषाईनलक फलंफुलंसे. गावखेळामा बोलीजानेवाली गावठी भाषा अशुद्ध मानीजासे. पर खरी भाषाको जतन याच गावठी बोली करत रवसे. आपलो समाज जसजसो शिक्षण लेयशान शाहानो होय रयीसे , तसो काजकजान् पर आपल् बोलीपासून दूर दूर जाता दिससे. यव बदलाव आपलंच नयीत् दुसर् समाजमाबी कमी जास्त परमानमा दिससे. नवकरी धंदालक खेळामालक शयरमा बस्या लोक आपली बोली बोलनला सर्मासेत. आपल् बोलीमा बोलनो वूनला कमीपणाको लगसे. परदुसर् आंग् नागपूरसारक् उपराजधानीमा रयस्यानबी आपली पोवारी बोली फलावन फुलावनसाटी दिवसरात राबनारा हातबी सेती. बोली कोणतीबी रव्हं , वोला आपलो इतिहास अना भूगोल रवंसे. पोवारी बोलीकोबी आपलो इतिहास अना भूगोल से. धारमा जल्मी पोवारी अलग अलग रूपमा विदर्भमा आपलो पाय गाळस्यान उबी से. आपलं पुरवजयीनन् बळ् मेहनतलक पोवारीला संभालस्यान ठेयीन. वोको पालनपोषण करीन. आता आपलो कर्तव्य बनसे का वोला संभालस्यान वोको मान संम्मान बढावनो. पर आबंकी परीस्थिती थोळी चिंताजनक से.  सिखेवलिखेव आपलो समाज पोवारी बोलनला अना लिखन बाचनला तयार नयी होय रयीसे. येका बुहु कारण सेती. मानुसपुट...