राजा भोज अना महाकवी कालिदास
## राजा भोज अना महाकवी कालिदास ##
(( मूळ मराठी कथा - " महाकवी कालिदास "
लेखिका - उषा टिळक
पोवारी अनुवाद - गुलाब रमेश बिसेन ))
इ. स. अकराव् सतकक् सुरूवातमा धारानगरीमा भोजराजा राज्य करत होतो. वाक्पनिराज मुंजराजाको यव नाती. दुर्भाग्यलक टुरा अकाली मरेलक राजा मुंजराजान् वयक् सोळा - सतरा सालक् उमरमा भोजराजाला गादिपर बसायस्यान वोक्ंपर राज्य सोपायस्यान बचेव आयुष्य ईश्वरचिंतनमा व्यतित करणसाठी मनुन जंगलमा निकल गयव.
कम उमरमा राजा भोजन् राज्यको कारोबार चांगलो तरीकालक चलायीस. एवळोच नयीत् दक्षिणमा नर्मदा नदि पार करस्यान तापी नदिवरी वोन् आपलो साम्राज्य बढायीस. जागोजाग नदिपर घाट अना आवनेजानेवाल्ंयीनसाठी धर्मस्याळा बांधिस. भोपालको भलो मोठो तलाव वोनच बांधिस. देऊळयीनला वर्षासन देयीस.
राजा भोज जेवळो पराक्रमी होतो वोकंधून जास्त विद्वान अना रसिक होतो. बहुत गुणीजनयीनला , विद्वानयीनला वोन् आपल् छत्रछायामा ठेयी होतीस. राजा भोजक् औदार्यकी , रसिकताकी ख्याती दूर दूरवरी पोहची होती. बहुतसारा गायक , नर्तक , विद्वान , कलाकार दूर देसलक प्रवास करस्यान भोजराजाकन आवत अना आपल् कलाला राजा भोजक् रसिकताकी पावती मिलीका वय खुदला धन्य समजत.
कवियीनको मुकुटमणी कालिदासबी राजा भोजक् दरबारक् बहुतसार् गुणीजनयीमालक एक ! पर वोको अना राजा भोजको नातो सेवक अना राजाको नोयतो त् दोस्तीको होतो. दुयीनक् काव्यशास्रविनोदयीनमा प्रहरका प्रहर निकल जात. राज्यकारभारक् व्यस्ततामालक खुलो समय मिलेवका , राजा भोज कालिदासला बुलावत. कब् कब् कालिदास एकान नवी कल्पना कवितामा गुफस्यान वा कवीता भोजराजाला आयकाव् , त कब् कब् भोजराजा खुदच एकान श्लोक कयस्यान कालिदासला समस्यापूर्ती करनला लगाव् . दुयीनक् काव्यचर्चामा रातका दुय तीन प्रहर निकल जात. केतरोक घन रात सरस्यान सकार होयजाय. सूर्यकी गुलाबी सकार राजमंदिरक् गवाक्षमालक अंदर आव् , तब् कहान दुयीनला आपलो रोजक् कामकी आठवण आव् .
राजा भोज एकान युद्धक् मोहिमपर रयेव , त् येक्ंमा खंड पळ् . नयीत् बाकीरोज राजाला कालिदासक् बिगर घळिभर चैन नोहती पळत.
एकघन रातवा आरामक् घनी कवी कालिदास अना राजा भोज रोजसारको कवीता आयकन आयकावनको (काव्यानंद) लाभ लेत असताना राजा भोजक् मनमा एक विलक्षण कल्पना आयी.
" भोजराजा मरीसे असी कल्पना करस्यान एकान कवीता आयकाव." असो वोन् कालिदासला सांगिस.
कालिदासला यव बिलकुल पसंद नयी आयेव. आपल् परमप्रिय दोस्तक् मयतकी कल्पनाबी वोला सहन नयी भयी. वोला बहुत राग आयव अना रागरागलक वू घर् चली गयेव.
दुसर् रोज राजा भोजन् कालिदासला बुलावनो पठायीस , पर वोको कहिनच पत्ता नयी लगेव. सेवकयीनन् वोक् घरच् नयीत् पूर् नगरमा वोला ढुंढनको प्रयास करीन पर व्यर्थ !
भोजराजाला बहुत दुख भयेव. कालिदासक् पत्तापर वोन् च्यारयी दिस्याला दूत पठायीस.
काही महिनाक्ंबाद एक दूतन् खबर आनीस , का एकशिला नगरीक् एक देऊळमा कालिदास छुपछुपस्यान रय रयीसे.
कालिदासला खुद भेटस्यान वोकी समजूत काहाळे पायजे , असो राजा भोजला लगन बसेव. पर कलाकारयीनक् लहरी स्वभावको भोजराजाला पूरो अनुभव होतो. एकानघन भोजराजाला मिलनलाबी कालिदास तयार भये नयी रवतो.
बहुत बिचार करस्यान भोजराजान् एक योजना बनायीस. वोन् एक व्यापारीको (जवाहिर्याको) वेश लेयीस. संग् बहुतसारा रत्न , माणिक , हिरा असा बहुत महाग जवाहिरा धरीस. एक जवान घोळोपर सवार होयस्यान भोजराजा एकशिला नगरीला जानला निकलेव. आपन एक गुप्त मोहिमपर जायरयी सेव , असो वोन् आपल् हातखाल्याक् लोकयीनला सांगी होतीस.
मजल दरमजल सफर करत च्यार पाच रोजमा दुपारी राजाभोज एकशिला नगरीला पोहचेव. दूतन् सांगेव निस्यानिपर वू वहानक् मदिरक् क्षेत्रमा पोहचेव. इत् उत् फिरता फिरता मंदिरजवर फुलबगिचामा बसे कालिदासला भोजराजान् देखीस.
वू घोळोपरलक उतरेव. घोळा बगिचाक् बायरा उबो करस्यान वू कालिदासजवर गयेव.
" महाराज , मी बहुत दूरलका सफर करस्यान आयीसेव. मोला ना मोर् घोळाला पिवनला पानी मिले का ? " वोन् कालिदासला बिचारीस.
" काये नयी ? जरूर मिले ! जवरच मोरी पर्णकुटि से. वहान तू आपलो घोळा धरस्यान आव." असो कयस्यान कालिदास आपल् पर्णकूटिकन चली गयेव. वोन् भोजराजा बिलकुल नही पहचानीस. येव कोणीतरी दूरदेसको प्रवासी रये असोच वोला लगत होतो.
पर्णकुटिक् पुळंक् झाळला घोळा बांधनला सांगस्यान कालिदासन् प्रवासीला अंदर बुलायीस. पाणी देयस्यान वोन् प्रवासीजवर वू कोण , कहानको यकी चौकसी करीस.
" महाराज , मी महिकावतीको प्रसिद्ध जवाहिर्या आव. मोर्ंजवर बहुतसारा मूल्यवान रत्न सेत. यीनको खरो भाव धारानगरीको भोजराजाच कर सके , असो बहुतजनन् मोला सांगिन. मनुन ये रत्न लेयस्यान मी मोठ् आस्यालक धारानगरीकन निकलेव होतो."
व्यापारी सांगन बसेव , " पर काल रस्तामाच राजा मयत भयेव मनुन आयकन भेटेव. आता येवळा रत्न कोण लेये ? मनुन तसोच मंग् फिरेव. " दुखकरत व्यापारी सांगन बसेव.
कालिदासपरत् टंगोलीको घावच बसेव ! आपलो प्रिय दोस्त , चहेता , रसिक भोजराजा मरेको आयकस्यान वोक् डोरामालक आसूको पूर बव्हन बसेव.
" अद्य धारा निराधारा , निरालंबा सरस्वती
पंडिता: खंडिता: सर्वे , भोजराजे दिवं गते !
(अर्थ - भोजराजा मरेलक धारा नगरी निराधार भयी. विद्वत्ताको आधार गयेव अना विद्वानयीनको सर्वनास भयेव. )
असो वू मोठ् दुखलक बारबार कवन बसेव , विलाप करन बसेव.
तब् भोजराजाला नही रयस्यान भयेव. वोन् कालिदासला गलो लगायीस. आसूक् लोटमा कालिदासको राग कहिंको कहिं बय गयेव. दोस्तयीनको पुनरमिलन भयेव.
तब् भावूक होयस्यान कालिदास कवन बसेव ,
" अद्य धारा सदाधारा , सदालंबा सरस्वती
पंडिता: मंडिता: सर्वे , भोजराजे भुवं गते !"
( अर्थ - भोजराजा जितो रयेलक धारानगरी सनाथ भयी. विद्वत्ताला आधार मिलेव अना विद्वान लोक सन्मानित भया सेत.)
कालिदासकी प्रतिभा अना शब्दपरको असामान्य प्रभुत्व देखस्यान भोजराजा अचंबीत भयेव ! (समाप्त)
(( मूळ मराठी कथा - " महाकवी कालिदास "
लेखिका - उषा टिळक
पोवारी अनुवाद - गुलाब रमेश बिसेन ))
इ. स. अकराव् सतकक् सुरूवातमा धारानगरीमा भोजराजा राज्य करत होतो. वाक्पनिराज मुंजराजाको यव नाती. दुर्भाग्यलक टुरा अकाली मरेलक राजा मुंजराजान् वयक् सोळा - सतरा सालक् उमरमा भोजराजाला गादिपर बसायस्यान वोक्ंपर राज्य सोपायस्यान बचेव आयुष्य ईश्वरचिंतनमा व्यतित करणसाठी मनुन जंगलमा निकल गयव.
कम उमरमा राजा भोजन् राज्यको कारोबार चांगलो तरीकालक चलायीस. एवळोच नयीत् दक्षिणमा नर्मदा नदि पार करस्यान तापी नदिवरी वोन् आपलो साम्राज्य बढायीस. जागोजाग नदिपर घाट अना आवनेजानेवाल्ंयीनसाठी धर्मस्याळा बांधिस. भोपालको भलो मोठो तलाव वोनच बांधिस. देऊळयीनला वर्षासन देयीस.
राजा भोज जेवळो पराक्रमी होतो वोकंधून जास्त विद्वान अना रसिक होतो. बहुत गुणीजनयीनला , विद्वानयीनला वोन् आपल् छत्रछायामा ठेयी होतीस. राजा भोजक् औदार्यकी , रसिकताकी ख्याती दूर दूरवरी पोहची होती. बहुतसारा गायक , नर्तक , विद्वान , कलाकार दूर देसलक प्रवास करस्यान भोजराजाकन आवत अना आपल् कलाला राजा भोजक् रसिकताकी पावती मिलीका वय खुदला धन्य समजत.
कवियीनको मुकुटमणी कालिदासबी राजा भोजक् दरबारक् बहुतसार् गुणीजनयीमालक एक ! पर वोको अना राजा भोजको नातो सेवक अना राजाको नोयतो त् दोस्तीको होतो. दुयीनक् काव्यशास्रविनोदयीनमा प्रहरका प्रहर निकल जात. राज्यकारभारक् व्यस्ततामालक खुलो समय मिलेवका , राजा भोज कालिदासला बुलावत. कब् कब् कालिदास एकान नवी कल्पना कवितामा गुफस्यान वा कवीता भोजराजाला आयकाव् , त कब् कब् भोजराजा खुदच एकान श्लोक कयस्यान कालिदासला समस्यापूर्ती करनला लगाव् . दुयीनक् काव्यचर्चामा रातका दुय तीन प्रहर निकल जात. केतरोक घन रात सरस्यान सकार होयजाय. सूर्यकी गुलाबी सकार राजमंदिरक् गवाक्षमालक अंदर आव् , तब् कहान दुयीनला आपलो रोजक् कामकी आठवण आव् .
राजा भोज एकान युद्धक् मोहिमपर रयेव , त् येक्ंमा खंड पळ् . नयीत् बाकीरोज राजाला कालिदासक् बिगर घळिभर चैन नोहती पळत.
एकघन रातवा आरामक् घनी कवी कालिदास अना राजा भोज रोजसारको कवीता आयकन आयकावनको (काव्यानंद) लाभ लेत असताना राजा भोजक् मनमा एक विलक्षण कल्पना आयी.
" भोजराजा मरीसे असी कल्पना करस्यान एकान कवीता आयकाव." असो वोन् कालिदासला सांगिस.
कालिदासला यव बिलकुल पसंद नयी आयेव. आपल् परमप्रिय दोस्तक् मयतकी कल्पनाबी वोला सहन नयी भयी. वोला बहुत राग आयव अना रागरागलक वू घर् चली गयेव.
दुसर् रोज राजा भोजन् कालिदासला बुलावनो पठायीस , पर वोको कहिनच पत्ता नयी लगेव. सेवकयीनन् वोक् घरच् नयीत् पूर् नगरमा वोला ढुंढनको प्रयास करीन पर व्यर्थ !
भोजराजाला बहुत दुख भयेव. कालिदासक् पत्तापर वोन् च्यारयी दिस्याला दूत पठायीस.
काही महिनाक्ंबाद एक दूतन् खबर आनीस , का एकशिला नगरीक् एक देऊळमा कालिदास छुपछुपस्यान रय रयीसे.
कालिदासला खुद भेटस्यान वोकी समजूत काहाळे पायजे , असो राजा भोजला लगन बसेव. पर कलाकारयीनक् लहरी स्वभावको भोजराजाला पूरो अनुभव होतो. एकानघन भोजराजाला मिलनलाबी कालिदास तयार भये नयी रवतो.
बहुत बिचार करस्यान भोजराजान् एक योजना बनायीस. वोन् एक व्यापारीको (जवाहिर्याको) वेश लेयीस. संग् बहुतसारा रत्न , माणिक , हिरा असा बहुत महाग जवाहिरा धरीस. एक जवान घोळोपर सवार होयस्यान भोजराजा एकशिला नगरीला जानला निकलेव. आपन एक गुप्त मोहिमपर जायरयी सेव , असो वोन् आपल् हातखाल्याक् लोकयीनला सांगी होतीस.
मजल दरमजल सफर करत च्यार पाच रोजमा दुपारी राजाभोज एकशिला नगरीला पोहचेव. दूतन् सांगेव निस्यानिपर वू वहानक् मदिरक् क्षेत्रमा पोहचेव. इत् उत् फिरता फिरता मंदिरजवर फुलबगिचामा बसे कालिदासला भोजराजान् देखीस.
वू घोळोपरलक उतरेव. घोळा बगिचाक् बायरा उबो करस्यान वू कालिदासजवर गयेव.
" महाराज , मी बहुत दूरलका सफर करस्यान आयीसेव. मोला ना मोर् घोळाला पिवनला पानी मिले का ? " वोन् कालिदासला बिचारीस.
" काये नयी ? जरूर मिले ! जवरच मोरी पर्णकुटि से. वहान तू आपलो घोळा धरस्यान आव." असो कयस्यान कालिदास आपल् पर्णकूटिकन चली गयेव. वोन् भोजराजा बिलकुल नही पहचानीस. येव कोणीतरी दूरदेसको प्रवासी रये असोच वोला लगत होतो.
पर्णकुटिक् पुळंक् झाळला घोळा बांधनला सांगस्यान कालिदासन् प्रवासीला अंदर बुलायीस. पाणी देयस्यान वोन् प्रवासीजवर वू कोण , कहानको यकी चौकसी करीस.
" महाराज , मी महिकावतीको प्रसिद्ध जवाहिर्या आव. मोर्ंजवर बहुतसारा मूल्यवान रत्न सेत. यीनको खरो भाव धारानगरीको भोजराजाच कर सके , असो बहुतजनन् मोला सांगिन. मनुन ये रत्न लेयस्यान मी मोठ् आस्यालक धारानगरीकन निकलेव होतो."
व्यापारी सांगन बसेव , " पर काल रस्तामाच राजा मयत भयेव मनुन आयकन भेटेव. आता येवळा रत्न कोण लेये ? मनुन तसोच मंग् फिरेव. " दुखकरत व्यापारी सांगन बसेव.
कालिदासपरत् टंगोलीको घावच बसेव ! आपलो प्रिय दोस्त , चहेता , रसिक भोजराजा मरेको आयकस्यान वोक् डोरामालक आसूको पूर बव्हन बसेव.
" अद्य धारा निराधारा , निरालंबा सरस्वती
पंडिता: खंडिता: सर्वे , भोजराजे दिवं गते !
(अर्थ - भोजराजा मरेलक धारा नगरी निराधार भयी. विद्वत्ताको आधार गयेव अना विद्वानयीनको सर्वनास भयेव. )
असो वू मोठ् दुखलक बारबार कवन बसेव , विलाप करन बसेव.
तब् भोजराजाला नही रयस्यान भयेव. वोन् कालिदासला गलो लगायीस. आसूक् लोटमा कालिदासको राग कहिंको कहिं बय गयेव. दोस्तयीनको पुनरमिलन भयेव.
तब् भावूक होयस्यान कालिदास कवन बसेव ,
" अद्य धारा सदाधारा , सदालंबा सरस्वती
पंडिता: मंडिता: सर्वे , भोजराजे भुवं गते !"
( अर्थ - भोजराजा जितो रयेलक धारानगरी सनाथ भयी. विद्वत्ताला आधार मिलेव अना विद्वान लोक सन्मानित भया सेत.)
कालिदासकी प्रतिभा अना शब्दपरको असामान्य प्रभुत्व देखस्यान भोजराजा अचंबीत भयेव ! (समाप्त)
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा